AP08857516 — Ауылшаруашылық химиясындағы металды иондық сұйықтықтар

Жобаның негізгі мақсаты : олардың негізінде агрохимияға (өсу стимуляторлары, адаптогендер, тамыр түзуді стимуляторлар және т.б.) үміткер заттарды анықтау үшін биологиялық белсенді заттар негізінде құрамында металл бар бифункционалды ионды сұйықтықтарды синтездеу.

Жобаның өзектілігі: Жоба иондық сұйықтықтар негізінде жаңа тиімді және экологиялық қауіпсіз агрохимикаттарды әзірлеуге бағытталған, бұл қазіргі ауыл шаруашылығы үшін өзекті болып табылады. Металлқұрамды иондық қосылыстарды қолдану олардың қасиеттерін мақсатты түрде реттеуге және ұзақ әсер ететін екі функциялы препараттар алуға мүмкіндік береді. Бұл зерттеу Қазақстанда агрохимиялық өнімдердің импортқа тәуелділігін төмендетуге және отандық өндірісті дамытуға ықпал етеді. Сонымен қатар, алынған нәтижелер жасыл химия мен тұрақты технологияларды дамытуға маңызды үлес қосады. Жоба ауыл шаруашылығы өнімділігін арттыруға және әлеуметтік-экономикалық тиімділікке қол жеткізуге мүмкіндік береді.

Ғылыми жетекшісі: Ph.D. докторы, Қауымдастырылған профессор, Рафикова Хадичахан Сабыржанқызы

Алынған нәтижелер: ҒЗЖ аясында димедрол және нафтифин негізіндегі жаңа иондық қосылыстар классикалық, ультрадыбыстық және микротолқынды әдістер арқылы синтезделді. Алынған қосылыстардың құрылымы мен тазалығы ИҚ және ЯМР спектроскопиясы, сондай-ақ жұқа қабатты хроматография әдістерімен зерттелді. Синтезделген қосылыстардың антибактериалдық белсенділігі тексеріліп, олардың S. aureus, E. coli және B. subtilis бактерияларына қарсы тиімділігі анықталды. Қосылыстардың металдармен комплекс түзу қабілеті зерттеліп, металлқұрамды кешендер алынды. Бастапқы және металлқұрамды қосылыстардың өсімді өсуін ынталандыру қасиеттері бағаланды. Жобаның күнтізбелік жоспарына сәйкес барлық міндеттер толық орындалды. Алынған нәтижелер агрохимия саласындағы перспективалы заттарды іріктеуге және «жасыл» технологияларды дамытуға мүмкіндік береді.

Жарияланымдар тізімі

1. Rafikova K., Meriç N., Güzel R., Arslan N., Binbay N. E., Kayan C., Okumus V., Zazybin A., Seilkhanov T., Binbay V., Aydemir M. Transition metals of arene derivatives with functionalized ionic liquid: DFT investigation, biological applications and electrochemical behavior of complexes // Inorganica Chimica Acta. – 2022. – Vol. 542. – Art. 121142. – DOI: https://doi.org/10.1016/j.ica.2022.121142.
2. Karakaş D., Rafikova K., Baysal A., Meriç N., Zazybin A., Kayan C., Işik U., Saparbaykyzy I. S., Durap F., Aydemir M. Ketone transfer hydrogenation reactions catalyzed by catalysts based on a phosphinite ligand // Journal of Coordination Chemistry. – 2022. – P. 1–14. – DOI: https://doi.org/10.1080/00958972.2022.2054339.
3. Zazybin A., Aydemir M., Rafikova K., Islam S., Kamshyger Y., Kayan C., Meriç N., Isik U., Belyankova Y., Dauletbakov A., Alpiyeva A. Ruthenium catalysts for enantioselective transfer hydrogenation of ketones // The 9th Tokyo Conference on Advanced Catalytic Science and Technology. – Tokyo, 2022. – P. 2067.
4. Islam Sh. S., Rafikova Kh. S., Ryspaeva S. B., Kerimkulova A. Zh., Kozhaisakova M. A. Extraction of sulfur compounds from motor fuel with deep eutectic solvents // Известия НАН РК. Серия химии и технологии. – 2022. – № 4.
5. Tursynbek S. Ye., Rafikova Kh. S., Akimbek A. O., Kamshyger Ye., Jamalova G. A., Naukanova M. N. Uwave-2000 as an effective equipment for microwave-assisted synthesis of N,N-diethyl-2-(mesitylamino)-N-benzyloxoethanamonium chloride – a compound with plant growth regulating activity // Вестник Казахстанско-Британского технического университета. – 2022. – № 3 (62). – P. 45–53.
6. Baktybayeva L., Daulet G., Zazybin A., Yu V., Ostapchuk Y., Perfilyeva Y., Kali A., Abdolla N., Malmakova A., Baktybai N., Temirbekova Z., Rafikova Kh. Stimulation of B-lymphopoiesis by administration of a trimecaine-based ionic compound in cyclophosphamide-induced hematopoietic-depressive model // Molecules. – 2022.
7. Dauletbakov A., Baktybaeva L., Giner B., Nuranov A., Zolotareva D., Boranova A., Eskaraeva B., Zazybin A. Synthesis, myelostimulating activity and ecotoxicological studies of ionic compounds based on diphenhydramine // 21st Tetrahedron Symposium. – Gothenburg, 2021. – P. P2.14.
8. Тен А., Зазыбин А., Ю В., Анапияев Б. Б., Рафикова Х. С., Искакова К., Айдемир М., Даулетбаков А., Белянкова Е., Золотарева Д., Сагимбаева А., Бейсенбек Е. Йодид 1-пропил-1-(2-метил-3-оксо-3-(п-толил)пропилил)пиперидин-1-иума, обладающий ростостимулирующими и радиопротекторными свойствами: заявка на патент РК № 2021/0513.1 от 25.08.2021.
9. Любушкина И. В., Поморцев А. В., Полякова М. С., Арбузова Г. А., Уколова И. В., Войников В. К., Анапияев Б. Б. Сравнение процесса дыхания у донорных растений озимой пшеницы сорта Иркутская и каллусов, полученных из данного сорта в культуре изолированных пыльников // Известия Иркутского государственного университета. Серия: Биология. Экология. – 2021. – Т. 37. – С. 3–15. – DOI: https://doi.org/10.26516/2073-3372.2021.37.3.
10. Sagyman Zh., Han X., Anapiyayev B. B., Tao F., Xu P. Bacterial diversity analysis in Kazakh fermented milks Shubat and Ayran by combining culture-dependent and culture-independent methods // LWT – Food Science and Technology. – 2021. – Vol. 141. – Art. 110877. – DOI: https://doi.org/10.1016/j.lwt.2021.110877.
11. Giner B., Mergenbayeva S., Lomba L., Rafikova K., Dauletbakov A., Belyankova Y., Seilkhanov T., Zazybin A. Synthesis and ecotoxicological studies of ionic compounds based on tolperisone, diphenhydramine and trimecaine // ChemistrySelect. – 2020. – Vol. 5. – P. 1–7. – DOI: https://doi.org/10.1002/slct.202001771.