AP08857097 — Орталық Қазақстанның рудалық кенорындарын ауқымды игеру кезіндегі жер беті деформациялық процестерін кешенді мониторингтеу

Жобаның негізгі мақсаты: Жер қойнауы ауқымды көлемде және ұзақ уақыт игеріліп жатқан Орталық Қазақстан өңірінің өндірістік және экологиялық қауіпсіздігін, кешенді геодинамикалық полгон құрып және ондағы табиғи да техногендік деформациялық процестерді геодезиялық-аэроғарыштық технологиялар негізінде мониторингтеу арқылы қамтамасыз ету. Алынған нәтижелер, кейінгі геодинамикалық тәуекелді бағалау және деформациялық процестерді басқарудың тәсілдерін әзірлеу үшін қолданылады.

Жобаның өзектілігі: Ұсынылып отырған бұл жоба Орталық Қазақстанның жер қойнауын кең ауқымды және ұзақ игеру кезінде аса қолайсыз теріс технологиялық, экологиялық және экономикалық салдарларды туындататын геомеханикалық және геодинамикалық процестерді болжау мәселесін  шешуге арналған. Орталық Қазақстандағы сияқты жер қойнауын кең ауқымды игеру кезінде геологиялық ортаның геодинамикалық режимі өзгереді. Геодинамикалық процестер кен орындарын игеру кезінде белгісіздік жағдайларын жасайды және жағымсыз технологиялық, экологиялық және экономикалық салдарларды тудыруы мүмкін. Мұндай жағдайда аймақтың геодинамикалық қауіпсіздігін, яғни табиғи – техногендік жүйелердің, мысалы  Орталық Қазақстан өңіріндегі Жезқазған, Жаман Айбат, Жыланды тобы (Сарыоба, Қыпшақпай, Қарашошақ, Итауыз, Жартас) кен орындары орналасқан өңірдің  қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін  геодинамикалық полигон құрып және де онда  геодезиялық және аэроғарыштық технологиялар негізінде  кешенді мониторинг жүргізу өзекті мәселе болып саналады.

Ғылыми жетекшісі: Техникалық ғылымдар докторы, Профессор, Нұрпейісова Маржан Байсановна

Алынған нәтижелер: Ғылыми-зерттеу жұмысы аясында Орталық Қазақстандағы кен орындарының геокеңістіктік деректер базасы құрылып, тау жыныстарының беріктік, құрылымдық ерекшеліктері және кернеулі-деформацияланған күйі зерттелді. Жер беті мен массив жағдайын тұрақты бақылауға арналған геодинамикалық полигон құрылды. Заманауи Leica GS16 GPS жабдығы мен жаңа геодезиялық әдістер арқылы жүйелі мониторинг жүргізілді. Тау жыныстары массивінің геомеханикалық жағдайы бағаланып, оның тұрақтылығын басқару шаралары әзірленді. Қауіпті деформациялық процестер мен геодинамикалық құбылыстарды болжаудың ғылыми негіздері қалыптастырылды. Жоба барысында ғылыми жарияланымдар, патенттер және монография дайындалып, нәтижелер өндіріс пен білім беру үдерісіне енгізілді. Алынған нәтижелер жер қойнауын игерудің қауіпсіздігі мен тиімділігін арттырады.

Жарияланымдар тізімі 

1. Bazaluk O., Rysbekov K., Nurpeisova M., Lozynskyi V., Kyrgizbayeva G., Turumbetov T. Integrated Monitoring for the Rock Mass State During Large-Scale Subsoil Development // Frontiers in Environmental Science. – 2022. – Vol. 10. – Article 852591. – DOI: https://doi.org/10.3389/fenvs.2022.852591. (IF 5.411, Q1, CiteScore 4.7).
2. Nurpeisova M., Bekbassarov Z., Kenesbayeva A., Gabitova U. Complex evaluation of geodynamic safety in the development of hydrocarbon reserves deposits // News of the National Academy of Sciences of the Republic of Kazakhstan. Series of Geology and Technical Sciences. – 2020. – Vol. 1. – P. 90–98.
3. Aitkazinova Sh.K., Bek A.A., Derbisov K.N., Donenbayeva N.S. Preparing solutions based on industrial waste for fractured surface strengthening // News reports bulletin of the National Academy of Sciences of the Republic of Kazakhstan. – 2020. – Vol. 5. – P. 75–83. (Scopus, Q3, CiteScore 0.8, percentile 26).
4. Rysbekov K.B., Derbisov K.N., Turumbetov T., Shults R.V. Geodetic substantiation of the Saryarka copper ore region // News of the National Academy of Sciences of the Republic of Kazakhstan. Series of Geology and Technical Sciences. – 2020. – Vol. 6. – P. 48–57.
5. Nurpeisova M., Umirbaeva A., Fedorov E. Assessment of deformed and radiological state territory based on integrated monitoring // Eurasian Mining. – 2021. – No. 1. – P. 83–87. (Scopus Q1, percentile 71).
6. Nurpeisova M.B., Umirbaeva A.B., Fedorov E.V., Miletenko N.A. Integrated monitoring-based assessment of deformation and radiation situation of territorial domains // Eurasian Mining. – 2021. – No. 1. – P. 83–87.
7. Dai H., Li P., Nurpeissova M., Zhakupbek Y., Seinuly K. Subsidence control method by inversely inclined slicing and upward mining for ultra-thick steep seams // International Journal of Mining Science and Technology. – 2021.
8. Nurpeisova M.B., Burkhanov B., Myngzhassarov B., Kulibaba S. Monitoring of deformation processes of the earth surface and construction facilities in the territory of oil fields // Eurasian Mining. – 2021. – No. 2. – P. 61–66. (Scopus Q1, percentile 71). – DOI: https://doi.org/10.17580/em.2021.02.18.
9. Nurpeisova M.B., Bitimbayev M.Zh., Rysbekov K.B., Bekbasarov Sh.Sh. Forecast changes in the geodynamic regime of geological environment during large-scale subsoil development // Naukovyi Visnyk Natsionalnoho Hirnychoho Universytetu. – 2021. – No. 6. – P. 5–10.
10. Kenesbayeva A., Nurpeisova M., Levin E. Modeling of geodynamic processes at hydrocarbon deposit // Izvestiya NAS RK. Series of Geological and Technical Sciences. – 2021. – No. 4. – P. 42–49.
11. Nurpeissova M., Menayakov K.T., Kartbayeva T., Ashirov M., Huayang D. Satellite observations of earth crust at Almaty geodynamic polygon // Izvestiya NAS RK. Series of Geological and Technical Sciences. – 2021. – No. 6. – P. 16–21.
12. Kyrgizbayeva G.M., Nurpeisova M.B. Method for predicting physico-mechanical properties and stress state of rock mass (author’s certificate). – Registration No. 19300, 12 July 2021.
13. Kyrgizbayeva G.M., Nurpeisova M.B., Isagazy M.D., Turumbetov T.A., Mukhanbetkarim D.S. New approach to creation of geodynamic polygon (author’s certificate). – Registration No. 20302, 17 September 2021.
14. Nurpeisova M.B., Rysbekov K.B., Aitkazinova Sh.K., Donenbayeva N.S., Nukarbekova Zh.M. Ground-based permanent geodetic point of forced centering (patent). – Application No. 35798, 11.03.2021.
15. Bek A., Donenbayeva N.S., Nurpeisova M.B., Aitkazinova Sh.K., Nukarbekova Zh.M., Derbisov K.N. Method for strengthening pit slope. – Application No. 2021/0633.1, 20.10.2021.
16. Bek A., Donenbayeva N.S., Nurpeisova M.B., Aitkazinova Sh.K., Nukarbekova Zh.M., Derbisov K.N. Composition for strengthening disturbed rock masses in underground workings. – Application No. 2021/0634.1, 20.10.2021.
17. Bek A.A., Yestemesov Z.A., Baidjanov D.O., Fedotenko N.A. Effective strengthening solutions for fractured rock masses using tailings // Eurasian Mining. – 2022. – No. 1. – P. 63–67. (Scopus Q1, percentile 71).
18. Nurpeisova M.B., Derbisov K.N. Creation of geodynamic polygon “Saryoba” // Marksheideriya i nedropolzovanie. – 2022. – No. 1(117).
19. Nurpeisova M.B., Kyrgizbayeva G.M. Monitoring of slow movements of the earth crust in Central Kazakhstan // Proceedings of International Scientific and Technical Conference. – 2022.
20. Nurpeisova M.B. Geodetic monitoring of deformation processes during subsoil development // Innovative Technologies in Geospatial Digital Engineering. – 2022. – ISBN 978-601-323-277-5.