AP26198535 – Деректердің үлкен массивін талдау мен қиылысатын кенорындардың сандық модельдеу желісінің негізінде бағалы металдарды қауіпсіз жабық түрде өндіруді қамтамасыз ету
Мақсаты – бағалы металдарды (Алтынды) жерасты өндіру кезінде апатты тау қысымы аймақтарын қалыптастыру заңдылықтарын анықтау, бұл тау жыныстарының тұрақтылығын және тау-кен жұмыстарының қауіпсіздігін, әсіресе геологиялық бұзылу аудандарында қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
Жобаның өзектілігі: Жобаның өзектілігі Қазақстандағы күрделі геологиялық және тектоникалық жағдайларда тау-кен жұмыстарын жүргізу қауіпсіздігін арттыру қажеттілігімен байланысты. Тау жыныстарының мінез-құлқын тиімді болжау табиғи кернеу өрісін және оның технологиялық процестер әсерінен өзгерістерін ескеретін кешенді тәсілді талап етеді. Кернеулі жағдайдың тектоникалық құрамдас бөлігін анықтау ерекше маңызға ие, себебі ол жыныстар массивінің деформациясы мен бұзылуына тікелей әсер етеді. Жыныстардың беріктік және деформациялық қасиеттерін дәл бағаламау модельдеуде қателіктерге және апаттық жағдайлар қаупінің артуына әкелуі мүмкін. Заманауи цифрлық технологиялар мен сандық модельдеу әдістерін қолдану ықтимал бұзылу аймақтарын дәл анықтауға және тау-кен қазбаларының тұрақтылығын бағалауға мүмкіндік береді. Машиналық оқыту негізінде интеллектуалды болжау жүйелерін әзірлеу тау қысымының қауіпті көріністерін уақтылы алдын алуға және тау-кен өндірісінің сенімділігін арттыруға ықпал етеді.
Ғылыми жетекші: Техникалық ғылымдар докторы, Профессор, Молдабаев Серік Курашұлы
Күтілетін және қол жеткізілген нәтижелер: Жоба аясында ISRM ұсынымдары негізінде Жолымбет кен орны аймағында, соның ішінде ықтимал геологиялық бұзылу аймақтарында табиғи үшосьтік кернеу өрісі анықталды. Далалық жағдайда 720 және 820 м тереңдіктерде өлшеу станциялары ұйымдастырылып, гидроажырау әдісімен кернеулер өлшенді. Барлығы 35 гидроажырау сынағы жүргізіліп, жыныс массивінің кернеулі күйінде айқын тектоникалық құрамдас бөлік бар екені анықталды. Ең үлкен горизонталь кернеудің әсер ету азимуты 40° ± 15° деп анықталды, сондай-ақ кейінгі геомеханикалық модельдеу үшін басты кернеулердің арақатынасы алынды. Аккредиттелген геомеханика және геотехнология зертханасында тау жыныстарының физикалық-механикалық қасиеттерін анықтау әдістемелері әзірленіп, қолданылды. Біросьтік қысу (UCS) бойынша сынақтар жүргізіліп, беріктік және деформациялық сипаттамалар, оның ішінде Юнг модулі мен Пуассон коэффициенті анықталды. Ультрадыбыстық толқындардың таралу жылдамдықтары бойынша деректер алынып, жыныс массивінің күйі қосымша бағаланды. Деректерді интеллектуалды өңдеу әдістеріне талдау жүргізіліп, жыныс учаскелерін қауіптілік дәрежесі бойынша жіктеу үшін машиналық оқыту әдістерін таңдау негізделді. Оқыту деректер жиынтықтарына қойылатын талаптар қалыптастырылып, деректердің толық еместігіне байланысты шектеулер ескерілді. Геомеханикалық деректердегі жасырын заңдылықтарды анықтау үшін мұғалімсіз және жартылай бақыланатын оқыту әдістерін қолдану қажеттілігі негізделді. RS3 ортасындағы сандық модельдеу мен машиналық оқыту әдістерін біріктіретін гибридті тәсіл тұжырымдамасы әзірленді. Модельдеу нәтижелерін деректерді талдау алгоритмдерімен біріктіру болжау дәлдігін арттырып, тау-кен қазбаларының тұрақтылығын бағалаудың түсіндірмелілігін қамтамасыз ететіні көрсетілді.
Жарияланымдар тізімі
- Молдабаев С.К., Асылханова Г.Н., Асылханова С.А. Секторальное моделирование открытых горных выработок в программе RS3 компании Rocscience // Горный журнал Казахстана. – Алматы, 2025. – № 8. – С. 12–16. DOI: https://doi.org/10.48498/minmag.2025.244.8.009 – ISSN 2227-4766.
- Молдабаев С.К., Асылханова Г.Н., Турсбеков С.В., Асылханова С.А. Влияние угла наклона бортов глубокого карьера на полноту безопасного извлечения запасов месторождения // Университет Еңбектері / Труды Университета. – Караганда, 2025. – № 4. – (в печати). – ISSN 1609-1825.
- Молдабаев С.К., Султанбекова Ж.Ж., Молдабаев А.С., Моисеев В.А.
Секторальное моделирование в программе RS3 компании Rocscience и учет тектонических разломов : авторское свидетельство № 55695. – Казахстан, 2025.