AP26100471 – Жер қойнауын игерудің қауіпсіздігі мен тиімділігін арттыру мақсатында күрделі кен-геологиялық жағдайларда карьер беткейлерінің орнықтылығын мониторингілеу мен басқарудың кешенді әдістерін әзірлеу
Мақсаты – Кешенді мониторинг жүргізу және массивтерінің жай-күйін бақылау үшін авторлар әзірлеген әдістер мен құралдарды пайдалану негізінде күрделі тау-кен және геологиялық жағдайлардағы карьер беткейлерінің орнықтылығын қамтамасыз ету, әлбетте бұл- бақылау нәтижелерінің дәлдігін, сенімділігін және ғылыми-практикалық маңыздылығын арттыруға, ашық әдіспен кен қазудың қауіпсіздігі мен тиімділігін жогарылатады.
Жобаның өзектілігі: Қазақстандағы терең орналасқан және тектоникалық бұзылыстармен күрделенген кен орындарын игеру жағдайында қауіпті геомеханикалық процестердің дамуы мен карьерлік откостардың тұрақтылығының бұзылу қаупі артады. Дәстүрлі мониторинг әдістерінің дәлдігінің жеткіліксіздігі деформацияларды және апатты жағдайларды уақтылы болжауды қиындатады. Сондықтан GNSS, лазерлік сканерлеу, ГИС және радарлық өлшеулер сияқты заманауи технологияларды қолдана отырып, кешенді геомеханикалық мониторингті енгізу тау-кен жұмыстарының қауіпсіздігін, экологиялық тұрақтылығын және экономикалық тиімділігін арттыруға бағытталған өзекті міндет болып табылады.
Ғылыми жетекші: Нурпеисова Маржан Байсановна, техника ғылымдарының докторы, профессор
Күтілетін және қол жеткізілген нәтижелер:
Күтілетін нәтижелер:
1) шетелдік рецензияланатын ғылыми журналдарда мақалалар жариялау
1) Осы жобада жүргізілген зерттеу нәтижелерін кемінде 2 (екі) мақалада және (немесе) рецензияланатын ғылыми жарияланымдарда кеңейтілген Ғылымның дәйексөз индексінде индекстелген және 1 (бірінші) санатқа енгізілген рецензияланатын ғылыми жарияланымдарда жариялау жоспарлануда. және (немесе) Web of Science дерекқорындағы импакт-фактордың 2-ші (екінші) квартилі және (немесе) Scopus дерекқорында CiteScore пайызы 65 (алпыс бес) кем емес болуы. Мысалы, мынандай басылымдарда:
- Пайдалы қазбалар кен орындарын өндіру (1-тоқсан, пайыздық 61%, ) https://www.scopus.com/sourceid/21100914192
- Eurasian Mining (Q2, Precentile 57%, ) https://www.scopus.com/sourceid/101730
и не менее 1 (одной) статьи или обзора в рецензируемом отечественном издании, рекомендованном КОКНВО, мысалы, в таких как л Казахстанның кен журналы.
2) опубликование монографий, книг и (или) глав в книгах зарубежных и (или) казахстанских издательств: По реузльтатам исследований будут опубликована монография «Устойчивость карьерных откосов в сложных горно-геологических условиях» совместно с зарубежным ученым в издательства Ламберт Германия в 2026 году, а также будет опубликован учебник «Способы управления устойчивостью откосов карьеров» в типографии КазНИТУ имени К.И.Сатпаева в 2027 году.
3) патенттер алу: Жобада әзірленгендерді практикалық іске асыру тәсілдеріне тиісінше қазақстандық патенттік бюроларға патент алуға өтінім берілетін болады.
4) ғылыми-техникалық құжаттаманы әзірлеу: Жер қойнауын игеру кезіндегі деформациялық процестерді бағалау және болжау үшін карьерлік беткейлердің жай-күйіне мониторинг жүргізудің тиімді әдістемесі әзірленетін болады.
5) жұмыс нәтижелерін әлеуетті пайдаланушылар, ғалымдар қауымдастығы және жалпы жұртшылық арасында тарату: Жүргізілген зерттеулердің нәтижелерін сынақтан өткізу және оларды әлеуетті пайдаланушылар, ғалымдар қауымдастығы және жалпы жұртшылық арасында тарату мақсатында халықаралық конференциялар мен симпозиуаларға, сондай-ақ ғалымдармен қатар тау-кен компанияларының өкілдері қатысатын геотехниктер секциясында ғылыми семинарларға белсенді қатысу.
6) жер қойнауын игерудің басқа өлшенетін нәтижелері:
1) күтілетін нәтижелердің әрқайсысының қолданылу саласы мен нысаналы тұтынушылары: жоба бойынша әзірленген мониторинг әдістері мен құралдары өзара ықпал ету аймағында орналасқан жерасты және жерүсті құрылыстарын қауіпсіз пайдалануды қамтамасыз ету үшін минералдық ресурстар кен орнын игеру кезінде (ашық кен игеру кезінде) талап етілетін болады.
2) күтілетін нәтижелердің ғылым мен технологияның негізгі ғылыми бағытын және сабақтас салаларын дамытуға әсері: жүргізілген зерттеулер бойынша күтілетін нәтижелер мынадай сабақтас салаларды: кеңістіктік деректер инфрақұрылымын, геофизиканы, геологияны, сейсмологияны, ақпараттық технологияларды және т. б. ғылыми бағытқа дамытуды көрсетеді.
3) алынған ғылыми нәтижелердің қолданылуы және (немесе) коммерцияландыру мүмкіндігі: ғылым мен практика нәтижелерінің маңыздылығы мен қажеттілігі оларды коммерцияландыру мүмкіндігін ашады.
4) жоба нәтижелерінің әлеуметтік, экономикалық, экологиялық, ғылыми-техникалық әсері: Әлеуметтік аспект - техногендік апаттардан аулақ болу, кен орнын игеру кезінде өндіріс қызметкерлерінің өмірін сақтау.
Экономикалық-техногендік сипаттағы қауіптер туралы болжамды мәліметтер негізінде өндірістің қаржылық шығындарын үнемделеді.
Экологиялық-деформациялық процестерді болдырмау мақсатында материалдардың нығайтқыш құрамын алу үшін техногендік минералды түзілімдерді кәдеге жарату. Бұл жоба бойынша ғылыми әсер тау жыныстарының массивінің ҚҚС модельдеуіне негізделген жер қойнауын игеру кезінде тау жыныстарының жай - күйін мониторингтеудің және деформациялық процестерді болжаудың тиімді әдістемесін әзірлеу болып табылады, бұл кен орындарын игеру кезінде жедел-басқару шешімдері мен өнеркәсіптік сенімділік шараларын қабылдауға айтарлықтай әсер етеді.
5) Басқа да нәтижелері: Осы жоба шеңберінде жүргізілген зерттеулер Жер туралы іргелі ғылымдардың дамуына үлес қосады, атап айтқанда пайдалы қазбалар кен орындарын игеру кезінде геотехника мен геодинамиканың қарқынды процестерінің даму заңдылықтарын теориялық негіздеу, сондай-ақ тау-кен кәсіпорындарында интегративті зерттеулер жүргізудің тиімді әдістерін енгізу, сол арқылы техногендік сипаттағы тәуекелді азайту. Зерттеуді ұйымдастыру әдіснамасы мен жүргізудің табыстылығы күтілетін нәтижелердің маңыздылығымен бірге Қ.И.Сәтбаев атындағы ҚазҰТЗУ-дың бәсекеге қабілеттілігін арттыра отырып, орындаушылардың ғылыми-зерттеу жұмысы мен ғылыми-техникалық әлеуетін жаңа деңгейге шығарады.
Жоба аясында Жыланды және Ақбақай кен орындарында қия беткейлердің орнықтылығын кешенді геомеханикалық зерттеулер мен мониторинг жұмыстары жүргізілді. ҰҰА арқылы түсірілім орындалып, бақылау станцияларының пункттері орнатылды және деформациялардың жоғары дәлдікті өлшеулері жүзеге асырылды. Бақылау станцияларының жобалары әзірленіп, борт маңындағы массивтердің жағдайы модельденді, бұл ықтимал бұзылу аймақтарын анықтауға және геотехникалық үдерістерді бақылау сапасын арттыруға мүмкіндік берді. Жыныстардың құрылымдық ерекшеліктері зерттелді, есеп дайындалды және жыныстарды бекіту мен өлшеулердің дәлдігін арттыруға арналған жаңа инженерлік шешімдерді қамтитын екі өнертабысқа өтінім берілді. Жоба нәтижелері кешенді мониторинг жүйесін құруды қамтамасыз етіп, карьер қия беткейлерінің орнықтылығын басқарудың инновациялық әдістерін ұсынды, олардың барлығы өндірістік қауіпсіздікті арттыруға және кен орындарын пайдаланудың сенімділігін жоғарылатуға бағытталған.